Sa sút trí tuệ là tình trạng suy giảm trí nhớ, nhận thức và khả năng tự chăm sóc bản thân – thường gặp ở người cao tuổi. Dù chưa có thuốc đặc hiệu, việc phục hồi chức năng (PHCN) đúng cách có thể giúp người bệnh duy trì khả năng độc lập, cải thiện chất lượng sống và giảm gánh nặng cho gia đình.

I. Tổng quan về sa sút trí tuệ

Sa sút trí tuệ là hội chứng lâm sàng đặc trưng bởi suy giảm chức năng nhận thức, thay đổi hành vi và giảm khả năng xã hội. Trên thế giới, cứ mỗi 3 giây lại có thêm 1 người được chẩn đoán mắc bệnh. Việt Nam là một trong 10 quốc gia có tốc độ già hóa nhanh nhất, khiến số người cao tuổi mắc sa sút trí tuệ ngày càng tăng.

• Các giai đoạn của sa sút trí tuệ:

Giai đoạn nhẹ: Giảm trí nhớ ngắn hạn, quên vị trí đồ vật, khó khăn khi lái xe, quản lý tài chính; dễ cáu gắt, kích động.

Giai đoạn vừa: Khó khăn trong sinh hoạt cá nhân như tắm rửa, vệ sinh, mặc quần áo; có thể xuất hiện hoang tưởng, lú lẫn.

Giai đoạn nặng: Mất hoàn toàn khả năng tự chăm sóc, phụ thuộc vào người khác trong ăn uống, đi lại, vệ sinh; nguy cơ cao bị loét tỳ đè, viêm phổi hít, suy dinh dưỡng.

Bệnh không chỉ ảnh hưởng nặng nề đến người bệnh mà còn là gánh nặng lớn cho gia đình. Tuy chưa thể chữa khỏi hoàn toàn, nhưng can thiệp sớm bằng phục hồi chức năng, kết hợp điều trị y học và chăm sóc tâm lý giúp người bệnh sống vui, khỏe và hòa nhập cộng đồng tốt hơn.

II. Mục đích của phục hồi chức năng

Phục hồi chức năng hướng tới:

Giúp người bệnh hòa nhập với cộng đồng, duy trì vai trò xã hội.

Tăng cường tính độc lập, giảm phụ thuộc vào người chăm sóc.

Cải thiện thể chất, tinh thần và khả năng giao tiếp.

Ngăn ngừa teo cơ, cứng khớp, hội chứng không sử dụng.

Giúp người bệnh cảm thấy tự tin, hạnh phúc hơn trong cuộc sống hàng ngày.

III. Nguyên tắc khi can thiệp

Duy trì giờ tập cố định để tạo thói quen sinh hoạt.

Chọn môi trường quen thuộc, yên tĩnh, an toàn.

Bắt đầu từ bài tập đơn giản, thời gian ngắn (5–10 phút), sau đó tăng dần.

Quan sát biểu hiện mệt mỏi, chán nản, kích động để dừng tập kịp thời.

Thực hiện chậm rãi, từng động tác một, động viên và khen ngợi khi người bệnh làm tốt.

Trong các buổi sinh hoạt nhóm, nên xếp thành vòng tròn để tăng giao tiếp.

Người chăm sóc cần nhận biết sớm các hành vi bất thường như đi lang thang, ăn nhầm, để xử lý phù hợp.

IV. Các biện pháp phục hồi chức năng cho người bệnh sa sút trí tuệ

1. Hoạt động cải thiện thể chất

Bài tập sức mạnh: sử dụng tạ nhỏ, dây đàn hồi, bao cát tay.

Bài tập sức bền: đi bộ, đạp xe, vận động nhẹ 15–30 phút/lần, 1–2 lần/ngày, 5 ngày/tuần.

Bài tập thăng bằng: đứng trên một chân, chuyển trọng tâm, hoặc đi theo đường thẳng.

2. Hoạt động thư giãn, giảm căng thẳng

Tập thở sâu, thiền, yoga nhẹ để ổn định tâm lý.

Nghe nhạc nhẹ, trò chuyện với người thân, tham gia hoạt động nhóm nhỏ.

3. Hoạt động nhận thức

Các bài tập này giúp kích thích trí nhớ, khả năng chú ý và tư duy:

Định hướng không gian – thời gian: hỏi tên, địa điểm, ngày tháng.

Tăng cường chú ý: lắp ráp hình khối, nhặt vật, đếm đồ vật.

Tập tính toán: nhận biết số, phép cộng trừ đơn giản, mệnh giá tiền, “đi chợ giả định”.

Tập nhận biết đồ vật: bằng vật thật hoặc hình ảnh.

Tập trí nhớ: tìm hai hình giống nhau, kể tên hoa quả, món ăn quen thuộc.

Tư duy trừu tượng: giải nghĩa câu ca dao, câu đố dân gian.

Hoạt động hồi tưởng: dùng hộp ký ức để gợi nhớ kỷ niệm quá khứ.

4. Hoạt động giải trí & nghệ thuật

Giúp người bệnh vui vẻ, giao tiếp tốt hơn: hát, truyền bóng, vẽ tranh, nặn đất, đan len, tô màu, trang trí ngày lễ, tổ chức sinh hoạt văn hóa (Tết, Trung thu…).

5. Hoạt động sinh hoạt hàng ngày

Cơ bản: tập xúc ăn, uống nước, rửa mặt, mặc quần áo.

Nâng cao: quét nhà, nhặt rau, nấu ăn đơn giản, sử dụng điện thoại.

Theo sở thích: đọc báo, xem TV, chơi cờ, làm vườn, chăm thú cưng, đi lễ chùa…

6. Bài tập phòng biến chứng (cho giai đoạn nặng)

Vận động nhẹ thụ động, xoay trở tư thế, hướng dẫn ăn đúng tư thế để tránh viêm phổi hít.

Kích thích các giác quan (xúc giác, thính giác, thị giác) bằng cách trò chuyện, chạm nhẹ, massage tay chân.

7. Các chiến lược hỗ trợ

Sử dụng giấy nhắc việc, chuông báo, điện thoại, hoặc hướng dẫn bằng lời.

Sắp xếp không gian sống an toàn: đồ dùng gọn gàng, dán nhãn vật dụng, lắp thanh vịn trong nhà tắm, hành lang.

Sa sút trí tuệ là hành trình dài, cần sự kiên nhẫn và yêu thương của cả người bệnh lẫn người chăm sóc. Dù không thể đảo ngược, nhưng với các biện pháp phục hồi chức năng, hoạt động nhận thức, thể chất và hộp ký ức, người bệnh vẫn có thể duy trì khả năng tự lập, giữ niềm vui sống và sự gắn kết với người thân.

Kazoku luôn đồng hành cùng các gia đình trong hành trình chăm sóc người cao tuổi – chăm sóc từ tâm, như người thân trong gia đình.